Upernavimmi  napparsimavik artorsarpoq

Upernavimmi innuttaasut misissortissinnaanngillat, aatsaallu perulunnermi nakorsiarsinnaallutik. Tamanna akuerineqarsinnaanngilaq. Piaartumik iliuuseqartoqartariaqarpoq.

Sooq Upernavimmi innuttaasut immikkut ajornermillu pineqassappat? Naalakkersuisut sukkanerpaamik Upernavimmut ikiuisussanik aaqqissuipallattariaqarput.

Innuttaasut ernumapput. Ajornerusumillu pisoqannginnerani iliuuseqartoqartariaqarpoq.

 

Knud Kleemann

Avannaata Kommuniani bestyrelsimi ilaasortaq

Atassut Avannaa

Atassutip Naalakkersuisooqatigiinnut tunuliaqutsiisuujunnaarneranut nassuiaat

Ila soormita partiit talerperliit saamerlernik suleqateqartuaannarsimasut? Partiillu saamerliit angisuut naleqartitaannut naleqqussaqataajuarsimalluta. Periarfissaq takkummat siullerpaamik partiit talerperliit marluk suleqatigiilernissaannut, periarfissaq immikkuullarissoq pissusissamisuuginnartutullu ittoq atorluarusullugu aalajangerpugut.

Ukiaanerani Inatsisartut ataatsimiinnerisa naammassiartuaarnerani oqaatigisara uteqqissavara. Naalakkersuisooqatigiinnut akerliussutsimik takutitsinerunngilaq, Naalakkersuisullu siulittaasuat aqutsilluarneranut nersualaarusupparput tatiginnillutalu.

Pingaartissimavarpulli ukiaanerani Inatsisartut ataatsimiinnerat naammasseqqaassallugu, aningaasaqarnermullu inatsisissap naammassineqarnissaa akisussaaqataaffigissallugu. Piareersimavugullu tapertaasutut inissisimajunnaaraluarluta isumaqatigiissutigisinnaasatsinnut suleqataanissamut.

Soorunalimi isumaqatigiinngiffeqartarsimavugut naleqartitagut partiigullu assigiinngimmata, pingaartumik tamat oqartussaaqataanerannut tunngasunut illersuinitsinni, kiisalu akitsuutinut tunngasunut. Naalakkersuisooqatigiittussanullu isumaqatiginninniarnitsinni isumalluarsimaqaagut patajaatsumik ingerlatsinissamut oqariartuutinut, innuttaasunillu akuutitserusunnermut tunngasunut.

Isumaqatigiissummullu ilanngussimasagut ungasinaarsimaqaagut neriulluarsimagaluarluta. Ilaatigut pinngitsaaliissummik utoqqalinersiassanik katersisussaatitaanerup peerneqarnissaa piviusunngunngitsoortoq eqqaasinnaavarput, aningaasanillu isaatitsiffiusinnaasutut siunnersuuterpaalugut ilassilluarneqanngitsorlutik. Taamaattorli tapertatut inissisimanngikkaluarluta suli sukataarutigissavagut.

Massakkut inissiffitta kingunerisussaassavai partiit politikkiisa ersarinnerulerneri, Naalakkersuisooqatigiit illuatungiliuttullu unamminerujussuannik apparsaataasinnaassammat, tunngaviusumik isummerfiit (ideologi) ersarinnerulernissaat anguniarlugu Demokraatillu suleqatigiinnikkut takutikkumavarput.

Ukiunimi 40-ni saamerliit siuttuujuarsimapput. Tamattalu takusinnaavarput tamanna qanoq inerneqarnersoq. Talerperliillu ataatsimuulernitsinni takutikkumavarput periarfissaqartoq allaanerusumik pitsaanerujussuarmik. Innuttaasummi utaqqiinnartussiaalersimanerat unitsikkusupparput kiffaanngissuseq qaffassarlugu, akileraarutillu apparnissaanik sulissuteqarluta.

Nuannaarpugut isumalluarlutalu, naatsorsuutigisimanngilarpullu inuit tamarmik hurraartoqataassasut. Taamaattorli tupannarpoq takullugu inuit qanoq qisuariarnersut, akerartuillutillu pimmata. Qanorluunniimmi isummersortuugutta inoqatigut ataqqisassarivagut nikassaanatalu. Kommentarini allanneqarsimasut qimerloorneqarsinnaapput. Isummersoqatigiitta immitsinnullu ataqqilluta.

Aqqalu C. Jerimiassen

Siulittaasoq, Atassut

Namminiilivinniartuunngikkuit Kalaaliunngilatit

Namminiilivinnissarlu ukiuni makkunani piviusorsiortuusorinngikkukku isummersorsinnatitaanak. Ila pissutsit taamatut ipput avissaarusuttut isumaat malissagaluaraanni.

Ilumoorsinnaanerpa ullutsinni namminiilivinnissamut piareersimanngitsutut isummersoqqusaannginneq? Ilumut innuttaasut kissaatiginerpaat namminiilivinnissamut tapersiinngitsunik nutaarsiassani qulequtsiisarneq killilersorneqassasoq? Ila isummersorsinnaatitaaneq, kiffaanngissuseq, tusagassiiveqarneq minnerunngitsumillu tamat oqartussaaqataanerat sumut atussavagut, taamaallaat namminiilivikkusuttut oqaaseqarsinnaatitaassappata.

Qanorluunniit isummersinnaatitaaneq siunnerfimmillu sukataaruteqarsinnaaneq pisinnaatitaaffigaarput. Immaqaluunniit taamaattussaaniaraluarpoq demokratiskiusumik ingerlatsineq malinniaraanni. Inuiaqatigiit ullutsinni pissutsini nutaajusuni inuttut pisinnaatitaaffittut siunnerfiginikuusaraluarput. Demokratiskiusumik ingerlatsinermi qitiulluinnartoq, immaqa oqaasiinnanngortuusipajaartoq.

Kingullermik ataatsimeersuarnitsinni Atassutip naalagaaffeqatigiinnermut attasserusunnermut tunngaviusumik politikkini uterteqqillugu allannguivoq. Aningaasatigut sulisoqarnikkullu suli immitsinnut kivitsisinnaanngikkallartilluta Naalagaaffeqatigiinneq nukittoqutigisariaqarparput. Taamanilu 2019-mi malunnarpoq inuiaat akornanni naalagaaffeqatigiinnermut tapersersuisuuneq paquminartutullusooq inissisimavoq. Taamaallaallu Suleqatigiisitsisut Partiiat avissaarniartutunut peqataarusunnatik, Demokraatillu namminiilivinniarnermut suleqataarusuleqqammerlutik.

Ullumikkut Atassut Naalagaaffeqatigiinnermut partiini kisiartaallutik illersuisutut inissisimalernikuupput, ammasumillu ajukkunnata namminiilivinniarneq pillugu isumarput annissinnaanngornikuullugu. Taamaattorli Inuk namminersortoq anguniakkatsinni qitiulluinnartutut inissisimavoq. Inummi tassaavoq inuiaqatigiinni ingerlalluarnissamik qulakkeerinnittussaq, nunaanngitsoq.

Taamaattorli allaffigineqaqattaarpugut namminiilivinniarnermut sorsuuteqartuunnginnatta kalaaliunngitsugut. Nammineerlungalu inuttut allaffigineqartarpunga kanngusunnginnersunga isummakka pillugit, allaallu nuisaannartumi inuit allaqatigiittarfiinni ammasumik pualanera akerartuutigineqartarluni. Ila taamatununa namminiilivinniarneq ”sorsuutiginiarneqartoq”?

Namminiilivinnissamut takorluugaq pilluarnarluinnarpoq nuannerunavissoq. Soorunalimi inuit pisinnaatitaaffeqarput nuna nammineertoq sukataarutigissallugu. Taamaattorli allatut isumallit supajuttut pineqartariaqanngikkaluarput naleqannginnerusutulluunniit inissillugit. Imaassanngilarlu isummat allaanerusut killilersorneqalissasut inerteqqutaalerlutilluunniit. Taamatummi isummanut allanut inerteqqutaatsitsiniartarneq nunani allani aqutseriaatsini allanarluinnartuni atugaasuupput, nunani tamakkunani oqaatsip demokratiip akerartuutaapajaaffigisaanni. Isumanut allanut ataqqinninnermut tunngavoq, isumaqatigigaanni isumaqatiginngikkaanniluunniit. Inunnut allanut ataqqinninnermut tunngalluinnarpoq.

Ilumut isumaqartoqarnerpa Naalagaaffinngornissaq anguneqassasoq allat isumaannik mattussineq aqqutigalugu? Takorluulaartigumi, tamatta tamavitta Naalagaaffinngorusunnermut isumaqataalersimagutta, taava aatsaat piviusunngorsinnaalissava? Kiamuna Naalagaaffinngorneq uagutsinnut ”tunniussassarigaa”? Politikkerit? Danmarkip? Partiit? Tunngaviusumik Inatsisissaq pillugu Isumalioqatigiisitarsuup? Immaqaluunniit uagut nammineq?

Tunngaviusumik tamatta assigiimmik sukataaruteqaraluarpugut. Inauiaqatigiit ingerlalluartut, inuiaqatigiit imminnut napatittut innuttaasullu nammineersinnaassusillit. Ilaasali (immaqami amerlanerpaat) isumaqarput taakku anguniakkat piviusunngortinneqassasut naalagaaffinngorutta. Taamatut isummertunut ataqqinnittumik oqassaagut – isumaqarpugut killormoortoq. Inuiaanuku nammineersinnaassusillit, peqqissut, namminneq oqartussaaffimminnik tigusisinnaalertussat.

Namminiilivinnissaq imminik anguniagaalersimavoq, qanorlu angunissaanut aqqutissaq kingorna aatsaat isumaginiarneqarlutik. Illuliorniarnermi pujoorfik siulliullugu sanarfineqarniarsarivoq illuliorniarnermi, naak toqqavia siulliunneqartariaqaraluartoq. Toqqavimmi nukittooq qajannaatsorlu uani assersuummi innuttaasunut tunngavoq – ersernerlussorineqassaguni.

Soorunalimi una allaaserisaq ersarippoq Jakob Janussenip oqariartuutaanut tunngassuteqarpoq, kingornalu qisuariaaterpassuarnut samminerulluni, oqarmat ”Namminiilivinniarneq sinnattuaqineruvoq”. Tassami Jakob ukiorparujorujussuarni isumaqatigiinniarnerni isumalioqatigiisitarsuarnilu annertuuni qitiulluni suliaqartuusarnikuuvoq, taamaammat ilisimasakinnissaa qularnarluinnarluni. Eqqarsarluavissorsinnaasutullu isigiumavara.

Uani apeqqut qitiutinneqartoq tassaanngilaq Kalaallit Nunaat namminiilivissanersoq namminiilivissannginnersorluunnit. Qitiusoq tassaavoq demokratiskiusumik ingerlatsiniarnermi pingaarnerpaajugaluartoq, isummersorsinnaatitaaneq, kiisalu uani amerlanerit isumaat. Inuit qarasaasiakkut oqallittarfiini isummersortorpassuit takussaapput oqarlutik aviisit namminiilivinnissamut tunngatillugu apeqquseerpalaartunik naqitaqarsinnaasut boykotterneqartariaqaraluartut. Ilami oqaaseqartuinnaq pinnagu allaat aviisit ilanngullugit saassutarineqarput.

Ilimanarluinnarpormi naalagaaffinngornissamut avissaarnissamullu tunngasunik oqariartuuteqartuugaluarpat inuit nuannassimassagaluartut, immaqaluunniit naammagittaalliortoqarsimassanngikkaluarpoq. Aviisip uani suna akisussaaffigisussaavaa? Taamaallaat amerlanerussutillit isumaat naqinneqartassappat? Aviisip ikinnerussuteqartut isumaat saqqummiuteqqusaavaa?

Taamaammat maani politikkeritut, innuttaaqataasutut angajoqqaajusutullu ernumaammerlunga allappunga, allaammi meeqqama siunissaanni inuup pisinnaatitaaffii qanoq atuukkumaarnersut eqqarsaatigilerlugit. Pisinnaatitaaffiiarneqarnissaq ernumanarluinnarpoq.

 

Aqqalu C. Jerimiassen

Atassut, Siulittaasoq

NAALAGAAFFEQATIGIINNEQ TASSAAVOQ SIUARSAANIARNERMUT INNERSUUNNARNERPAAQ

Tamanna assigiinngitsunik isumaqarfigisinnaagunarparput, taamaammat tamanna inernilersinnaanngilarput. Apeqqummulli tassunga eqqarsaatikka isummakkalu annisissagukkit, ersarissumik paatsuugassaanngitsumillu nassuiaatissaqartinnavianngilara. Ta

massumunnga apeqqutip paasiuminaassinnaanera peqqutaavoq.

 

Sammisat assigiinngitsut tulleriiaarlugit agguataassavakka, tassa sammisat assigiinngitsut isummerfigiuminarnerulersillugit.

 

  1. Namminersorneruneq pillugu inatsit
  2. Folketingi
  3. Tunngaviusumik inatsit
  4. Aningaasaqarneq
  5. Inuussutissarsiuteqarneq
  6. Ilinniartitaaneq
  7. Peqataatitsineq

 

1..Kalaallit nunaat naminersornerulernissaq pillugu inatsisitigut namminersulersinneqarpoq, nunatsinni sorpassuartigut nammineq iliuuseqarsinnaanngorluta. Sammisat suulluunniit uagutsinnut isumaqarfigisagut tamaasa angerlaassorsinnaavagut. Iluaqutigisinnaasagulli pigeriikkagut paasereersimalerutsigit. Isumaqarpungali ullumikkut inissisimanerput eqarsaatigalugu angisuunik angerlaassinisaq maannakkut piareersimaffiginngikkipput, tassami  angerlaannikuusat ilaat unammillernartutut inissisimasut amerlapput. Isumaqarpunga maannamut angerlaannikuusagut isumageqqaartariaqarigut, tamakkulu aaqqinnissaanut suli ukiorpassuusinnaavoq. Kalaallit Nunaat naalagaaffeqatigiinnermiik anisinnaavoq, tamannalu tunngaviatigut aamma ukiorpaalunnguit qaangiuppata pisinnaalluarpoq. Inuiaqatigiilli taasineratigut tamanna pisariaqarpoq, amerlanerussuseqartunit taasiffigineqartumik. Aap, tassa namminersornerulereernikuuvugut.

 

2. Naalagaafeqatigiinnitsinni folketingimi ilaasortanik marlunnik aalajangersimasumik issiatitaqarpugut, tassa suli naalagaaffeqatigiitsilluta. Ilumoorpat qallunaanut naalagaaffeqatigisatsinnut sanilliulluta nukittunerusumik inissisimagaluarpugut, aammalumi  Kalaallit Nunaanut sanilliullugu, Qallunaat Nunaanni issiavik ataatsimi taasinerit amerlanerusariaqarlutik. Folketingimi ilaasortaatitagut naammattumik pissarsiffigilluarpagut? Tamannaliuna qinersisartunit nalilersugassaq. Qularinngilara Kalaallit Nunaanni partiiniit allarpassuarniit Atassummi ilaasortamik issiatitaqarneq iluaqutaanerusussaassasoq. Taamaammat ukiualunni Atassumiit folketingimi issiasussamik ataatsimik marlunnilluunniit qinersisartut toqqaanissaat nammineq inuttut neriuutigaara. Isumaqarama Atassutip iluaqutaanerusinnaaneranik pivara naalagaaffeqatigiinnerput aammalu partii eqeersimaartumik attaveqatigiilluarnermillu suleqatigiinneq ingerlakkatsigu.

Isumaqatigiissutigisinnaasat sulissutigisinnaagaanni isumaqatigiilluarsinnaaneq pilersinneqartarpoq, illuatungaani akerliusumik suleqatigiinnerunngitsumik.

 

3. Tunngaviusumik inatsit isumaqatigilluinnarpara. Tassuunakkut naalagaaffeqatigiinneq pigaarput, tassuunalu uagut innuttaasutut pisinnaatitaaffeqarluta, suiaassuseq, ammip qalipaataa, arnaagutta angutaaguttaluunniit, upperisaq il.il. apeqqutaanatik. Killiligaanata oqaaseqarsinnaatitaavugut aammalu taasisinnaatitaalluta. Naalakkersuisoqataanermut pisinnaatitaffeqarneq, ajornerulersinneqartussaanngilluinnartoq. Toqqaanissamut, isumaqarnissamut aammalumi talerperliuppat imaluunniit saamerliuppat inuttut kiffaanngissuseqarpugut. Qilaamut portungaatsiarpoq, katitigaanera allamut tulluarsaruminaassagunartoq. Tunngaviusumik inatsit 1849-miilli misilerarneqarpoq aammalu misilinneqarnikuulluni, tunngaviusumilli inatsit 1866, 1915, 1920 aamma 1953-imi allanngortinneqartarsimalluni. Tassa ukiut 170-it pitsaasumik tunngaviusumik inatsiseqarsimalluni. 1953-imi tunngaviusumik inatsisip allanngortinneqarnera nunatsinnut soqutiginarnerusimavoq, tassani Kalaallit Nunaata nunasiaataanera atorunnaarsinneqarmat.

 

4. Nuna tamakkerlugu aningaasaqarnikkut tamaviaartitsingaatsiartoq. Aningaasarsiornikkut sumulluunniit peqqinnanngitsoq, tuniniaanermilu akit appartinnerisigut aalisarnikkulluunniit arlaatigut ajalusoornertut ittumik annertuumik kinguneqartitsisinnaasoq.  Aningaasaqarneq aalisarnikkut 90-95 procentimik isaatitsiffiuvoq, pingaartumik tunisassiornikkut. Imaappoq, 5-10 procenti allatigut, soorlu takornariaqarnikkut, aatsitassanik piiaanikkut, allatigullu isaatinneqartarput, tassanilu ukiorpassuarnut aningaasaqarnerput siumut qulakkeerniassagutsigu allatigut niuverfissanik ujartuinissamut pikkorinnerulertariaqarpugut. Tapiissutilli assigiinngitsut, aningaasaqarnitsinnut isumalluutaasut qiviaraanni, tassani kisitsisit allarluinnartut isikkoqassapput. Naalagaaffimmit tapiissutit 4 mia-tit, EU-mit tapiissutit assigiinngitsut aalisakkanillu tunisineq. Tamakku atugarissaarnissamut isikkoqarsinnaasunut aningaasalersueqataapput. Tapiissutit  tunisassiallu ataatsimut naatsorsoraanni, Kalaallit Nunaata aningaasaqarnera aalisakkanik tunisassiornermit affapajaava aningaasalersorneqarpoq.

 

5. Politikkikkut oqariartuutigineqartut allanngorarsinnaasarnerat ernumanartoqartilaarpara. Ungasinnerusoq isigalugu aningaasaqarnikkut patajaatsumik inissisimaniarutta, nunallu assigiinngitsut akornanni aningaasarsiorfeqarniarutta, nalornisumik naalakkersuisoqarneq inuussutissarsiuteqarnermut allanngorartumik naalakkersuisoqarneq, aningasaleerusussinnaasunut soqutiginninnermut annikillisaataangaatsiartussaavoq. Aningaasaqarnerput ineriartortinniarutsigu nuna allat qiviaraanni sapiillisaarnikkut annertuumik  aningaasaliisoqarsinnaasariaqarpoq. Uanilu pivakka atortussiassat. Atortusianik iluaqutasinnaasunik assigiinngitsorpassuarnik piiarneqarsinnaasunik tunisassiarineqarsinnaasunillu annertuumik peqarpugut. Allaammi sakkussanik nioqqutissiassanik aningaasaliiffigineqarusussinnaasunik allaat peqarluta, akuujarlugit tunisassiassatut nalitigut qaffassarsinnasatsinnik. Tassanili liberalpartiit sunniuteqarsinnaanerunissaat pingaaruteqarpoq, tassanilu Atassut kisimi allannguinissamut periarfissanut sunniuteqarsinnaavoq, tassami partiitut liberaliusutut  inuussutissarsiuteqarnikkut ikinngutinnersumik inissisimasuugatta. Aammali aalisakkat tungaatigut nioqqutissianik pitsanngorsaanikkut ineriartortitseqqissinnaalluarpugut. Tassa inuiaqatigiinnut iluaqutaasinnaasumik nioqqutissat akisunerpaamik tunisassiassanik tuniniaanikkut. Tassanili ilanngaatinut akitsuutinullu piumasaqaatit aamma eqqarsaatigineqartariaqarput. Aningaasaqarnikkulli nammineq aalisakkerivitsinnut/aalisakkerivinnut akikinnerpaamik tunisisinnaaneq, pitsanngorsaaneq assersuutigalugulu EU-mut akitsorlugit tuniniaasinnaaneq orniginarnerusinnaavoq.

 

6. Innuttaaqatitta assigiinngiiaartunik ilinniagaqarnissaat pingaartittariaqarparput. Inuit assigiinngitsutigut ilinniarsimasut pisariaqartippagut. Tamatta aamma ilinniakkanut ingerlariaqqiffiusinnaasunut  soraarummeerutaasinnaasunik ilinnialeqqissinnaaneq ajorpugut. Sulisut qaffasissumik ilinniagallit amerlanerusut pisariaqartippagut, aammalu ilinniagaqarnissamut kajumissaarisariaqarluta. Ilinniakkanut sunulluunniit ammut isiginnittariaqanngilagut, tassami sanngiitsumik inissismasuniik nukittunerunngilagut. Meeraaqqeriveqarfinniik aallartittumik ilinniartitaanerup aaqqissuussaanerata pitsanngorsarnissaanut angusaqarusussuseqartariaqarpugut – inuusuttortatsinit soqutigisat eqarsaatigalugit. Inuusuttortatta Qallunat Nunaanni ingerlariaqqiffiusunut ilinniariartornissaannut ersissutissaqarnatalu ernumaatissaqartussaanngilagut, ernummatigisarpulli tassaavoq ilinniakkaminnik naammassisut nunatsinni ilinniagaq atorlugu sulilersinnaanissaat.

 

7. Kalaallit Nunaani akuutitsisarneq annertuumik pitsanngorsaavigisariaqarpoq. Avataaniik tikisitsilluni sulisoqarniartarnermut iluatitsivallaarnikuunngilagut, aammattaarlumi innuttaaqatitta piffinni nunani allaniittut nunatsinnut uterteqqinniarnissaat eqqarsaatigalugu. Oqaatsinut tungasunik ingerlalluartunik atuarfeqanngilagut, uagullu nunatsinnut uteqqinnikut isummanik pigiliutiinnakkanik ilaatigullu ammip qalipaataa tunngavigalugu nikassaanerit sorsuffigisariaqartarlugit. Tamanna pitsaaanerutissinnaagaluarparput, tassami assaat tamaasa atorfissaqartippagut. Angajoqqaat mikisunik meerartallit nunatsinnut uteqqikkussuttut meerartaannut atugassaatigut assigiimmik atugassaqartitsisariaqarpugut, suminngaaneerneq apeqqutaatinnagu. Taamaalilluta nunarsuarmi pitsaanerpaamik ilinniartitaanikkut  aaqqissugaaneq pitsaasumik angusaqarluarsinnalissalluta. Nallagaaffeqatigiinnitsinni visa-mik, green cards allanillu qinnuteqaqqaanngikkaluarluta sumulluunniit ilinniariarsinnaallutalu nunasisinnaavugut, tamanna pikkoriffigivarput, illuatungaatigulli aamma tigussinnanissarput uagut pikkoriffigivallaanngilarput. Naalagaaffeqatigiinnerup iluani akuutitsinermut misilittakkat iluaqutiginiarniartigit, misilittakkat iluaqutigisinnaasagut atorluarlugit, maanilu iluaqutigisinnaanngisatut isumaqarfigisagut piiarlugit.

 

Pitsaanerusinnaavaa? Sorngunalimi pitsaanerulersissinnaavoq. Inuiaqatigiit pitsaalluinnartumik ilusilersugaanissaannut nassaartoqarsimaneranik maannamut takusaqarnikuunngilanga. Nunat avannarlliit periusiat tassaagunarpoq inuiaqatigiit ilusilersugaaneranut atussallugu pitsaanerpaaq, aammali akisungaatsiarsinnaasoq. Naalagaaffeqatigiitsilluta siunissami innutaasut ilinniartitaanikkut, suliffeqarnikkut inuuniarnikkullu ingerlatsisinnaanissatta attatiinnarnissaa ineriartortinnissaalu sulissutigisariaqarparput.

 

Nikolaj Rosing

Politikkikkut siulittaasup tullia, Atassut